EU verlengt Oekraïne-sancties met drie jaar, maar haalt Usmanov en Fridman van de lijst
De Raad van de Europese Unie heeft op 22 september de sancties tegen personen die de territoriale integriteit, soevereiniteit en onafhankelijkheid van Oekraïne ondermijnen met 36 maanden verlengd, tot 22 september 2029. Tegelijkertijd werden de Russische oligarchen Alisjer Oesmanov en Michail Fridman van de sanctielijst verwijderd. Een dag later, op 23 september, verleende de Azerbeidzjaanse president Ilham Aliyev gratie aan twintig mensen, onder wie de Franse burger Martin Ryan die was veroordeeld wegens spionage.
Hoofdpunten
- EU-Raad verlengde op 22 september de Oekraïne-sancties met 36 maanden, tot 22 september 2029 — voor het eerst drie jaar in plaats van de gebruikelijke zes maanden.
- De Russische oligarchen Alisjer Oesmanov en Michail Fridman werden van de sanctielijst geschrapt; zij stonden er sinds 28 februari 2022 op.
- Oekraïense minister van Buitenlandse Zaken Andriy Sybiha noemde de schrapping 'schandalig en ongerechtvaardigd' en riep EU-landen op nationale sancties op te leggen.
- Commissaris voor sanctiebeleid Vladyslav Vlasjoek zei dat Oekraïne geen veranderde omstandigheden ziet die de schrapping rechtvaardigen.
- Frankrijk drong aan op de schrapping van Oesmanov, in een poging de vrijlating te bewerkstelligen van Franse staatsburgers die in Azerbeidzjan vastzaten.
- Letland was het enige EU-land dat zich openlijk tegen de schrapping verzette en onthield zich uiteindelijk van stemming in plaats van tegen het hele pakket te stemmen.
- President Ilham Aliyev van Azerbeidzjan verleende op 23 september gratie aan twintig personen, onder wie de Franse CEO van Mercorama Martin Ryan.
Waarom dit belangrijk is
Het besluit markeert de eerste driejarige verlenging van het Oekraïne-sanctieregime in plaats van de gebruikelijke zesmaandelijkse verlengingscyclus, wat de langetermijnvastlegging van het sanctiestelsel illustreert. Tegelijk werden twee prominente Russische oligarchen van de lijst gehaald die sinds 28 februari 2022 waren aangewezen, een beslissing die Oekraïne openlijk als 'schandalig' veroordeelde en die een zichtbare breuk met sleutel-EU-lidstaten aantoonde. De episode laat zien hoe bilaterale gijzelaarsdiplomatie — Frankrijk voor Oesmanov in verband met Franse gevangenen in Azerbeidzjan, Luxemburg voor Fridman in verband met een lopende rechtszaak over bevroren tegoeden — het EU-sanctiebeleid kan hertekenen. De gratie van Martin Ryan door Azerbeidzjan een dag na het EU-besluit versterkt de waargenomen koppeling tussen beide.
Wat er is gebeurd
Op 22 september verlengde de Raad van de Europese Unie de beperkende maatregelen tegen personen die verantwoordelijk worden gehouden voor het ondermijnen of bedreigen van de territoriale integriteit, soevereiniteit en onafhankelijkheid van Oekraïne met 36 maanden, tot 22 september 2029. Deze verlenging — de eerste met een looptijd van drie jaar in plaats van zes maanden — gold voor een sanctieregime dat meer dan drieduizend personen en entiteiten omvat.
Tegelijkertijd besloot de Raad de Russische oligarchen Alisjer Oesmanov en Michail Fridman van de lijst te schrappen. Beiden stonden sinds 28 februari 2022 op de lijst. Volgens mediaberichten zette Frankrijk zich het sterkst in voor de schrapping van Oesmanov, in een poging een niet-openbare afspraak met Azerbeidzjan te sluiten over de vrijlating van Franse staatsburgers die daar vastzaten. Luxemburg drong aan op de schrapping van Fridman en verwees daarbij naar diens lopende rechtszaak tegen Luxemburg voor naar verluidt minstens 16 miljard dollar aan compensatie voor bevroren tegoeden. Slowakije werd eveneens genoemd als steun voor het initiatief. Letland was het enige EU-land dat zich openlijk tegen de schrapping verzette en onthield zich uiteindelijk van stemming om het hele sanctiepakket niet te laten vallen.
Een dag later, op 23 september, ondertekende de Azerbeidzjaanse president Ilham Aliyev een decreet tot gratieverlening aan twintig personen, onder wie de Franse burger Martin Ryan, CEO van Mercorama, die in december 2023 in Azerbeidzjan was gearresteerd en op 16 maart 2026 tot tien jaar gevangenisstraf was veroordeeld op grond van spionagebeschuldigingen die Frankrijk verwerpt. Het decreet noemde 'persoonlijke eigenschappen, gezondheid, familieomstandigheden' en andere redenen als grondslag.
Hoe Oekraïense bronnen het beschrijven
Oekraïense functionarissen veroordelen de schrapping unaniem. Minister van Buitenlandse Zaken Andriy Sybiha noemde het besluit 'schandalig en ongerechtvaardigd' en deed een beroep op EU-landen om nationale sancties op te leggen tegen Oesmanov en Fridman. Vladyslav Vlasjoek, de commissaris van de president voor sanctiebeleid, verklaarde dat Oekraïne geen veranderde omstandigheden ziet die de schrapping rechtvaardigen, en noemde het besluit 'vreemd'. Hij wees erop dat de stappen om Oesmanov en Fridman te schrappen niet met Oekraïne waren afgestemd en waarschuwde dat het verwijderen van individuele oligarchen geen nieuwe praktijk in de EU mag worden. Oekraïne gebruikt de episode om nieuwe sanctiebesluiten voor te stellen tegen andere Russische oligarchen die gelieerd zijn aan het militair-industrieel complex, onder wie Vladimir Lisin (NLMK) en Vladimir Potanin (Norilsk Nickel). Oekraïense media benadrukken ook de publieke verdediging van Oekraïense belangen door Letland als contrastpositie tegenover Frankrijk, Luxemburg en Slowakije.
Waar de berichtgeving verschilt
Over de verantwoordelijkheid voor de schrapping lopen de lezingen uiteen. Volgens Franse en EU-diplomatieke bronnen, via Reuters, zou Azerbeidzjan Oesmanov hebben 'gebruikt' om Frankrijk onder druk te zetten over de Franse gedetineerden; Bakoe heeft die karakterisering als chantage openlijk verworpen.
Over de mate van verzet binnen de EU bestaat eveneens onduidelijkheid. De Letse premier Andris Kulbergs stelde dat Letland alleen stond in zijn verzet en dat Estland en Litouwen al instemden met de schrapping. Toch sprak de Estlandse minister van Buitenlandse Zaken Margus Tsahkna sterke openlijke kritiek uit, noemde het 'het verkeerde signaal op het verkeerde moment' en kondigde later nationale Estse sancties tegen Oesmanov en Fridman aan. Litouwen kondigde eveneens nationale sancties aan. Daarmee mengen de twee versies elkaar: enerzijds was Letland alleen in de formele tegenstem, anderzijds uitten meerdere lidstaten publiek hun afkeuring en zetten zij nationale instrumenten in.
Achtergrond
Het EU-sanctieregime tegen personen die de territoriale integriteit, soevereiniteit en onafhankelijkheid van Oekraïne ondermijnen is in maart 2014 ingesteld en bestrijkt inmiddels meer dan drieduizend personen en entiteiten. Oesmanov en Fridman werden op 28 februari 2022 toegevoegd; Poetin en Lavrov op 25 februari 2022. De gebruikelijke verlengingscyclus vereiste unanimiteit elke zes maanden; deze verlenging gold voor drie jaar. Oesmanov verhuisde in 2022 naar Oezbekistan; in oktober 2024 confisqueerde het Oekraïense hooggerechtshof voor anti-corruptie zijn Oekraïense activa. Fridman wordt sinds december 2023 gezocht door de SBU; zijn Oekraïense activa, waaronder Alfa-Bank (nu Sense Bank), zijn in Oekraïne genationaliseerd. Fridman voert een rechtszaak tegen Luxemburg voor minstens 16 miljard dollar wegens bevroren tegoeden.
De Franse zakenman Martin Ryan, CEO van Mercorama, werd in december 2023 in Azerbeidzjan gearresteerd en op 16 maart 2026 tot tien jaar gevangenisstraf veroordeeld wegens spionage, beschuldigingen die Frankrijk verwerpt. Volgens een eerder bericht van Radio Liberty zou de lobby voor de schrapping van Oesmanov ook via Turkije (president Erdogan), Azerbeidzjan, Kazachstan, Kirgizië en Oezbekistan zijn gevoerd, die dit via Slowakije probeerden. De EU miste de deadline voor de verlenging en zou volgens berichten een juridische 'workaround' hebben moeten inzetten om te voorkomen dat het hele sanctiepakket zou instorten.